Tăng cường kiểm soát chất lượng nước sạch, bảo vệ sức khỏe người dân

Kiểm soát chất lượng nước từ nguồn đến người sử dụng

Nước sạch sử dụng trong sinh hoạt có vai trò quan trọng đối với sức khỏe con người, từ ăn uống, chế biến thực phẩm, vệ sinh cá nhân đến vệ sinh môi trường sống. Nếu nguồn nước bị ô nhiễm bởi các tác nhân vi sinh vật hoặc hóa chất vượt ngưỡng cho phép, người sử dụng có thể phải đối mặt với nguy cơ mắc các bệnh đường tiêu hóa, bệnh truyền nhiễm và những ảnh hưởng bất lợi đến sức khỏe khi tiếp xúc trong thời gian dài. Đáng chú ý, nhiều yếu tố ô nhiễm không thể nhận biết bằng cảm quan thông thường, khiến việc kiểm tra, xét nghiệm và giám sát chất lượng nước trở thành yêu cầu không thể thiếu.

Các cơ sở sản xuất nước thực hiện nội kiểm và gửi mẫu nước đến Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Bắc Ninh xét nghiệm

Trên địa bàn thành phố Bắc Ninh hiện có 104 đơn vị cấp nước với nhiều quy mô công suất khác nhau, từ dưới 1.000 m³/ngày đêm đến trên 30.000 m³/ngày đêm. Tổng số hộ dân được cung cấp nước từ các đơn vị cấp nước là 562.800 hộ, chiếm 70,8% tổng số hộ dân toàn thành phố. Quy mô hệ thống cấp nước tương đối lớn, phân bố trên nhiều địa bàn, đồng nghĩa với việc bảo đảm chất lượng nước đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa đơn vị cấp nước, chính quyền địa phương và cơ quan chuyên môn.

Theo tổng hợp của Sở Y tế, công tác kiểm tra, giám sát chất lượng nước sạch giai đoạn 2023-2025 được thực hiện thông qua hai hình thức là nội kiểm và ngoại kiểm. Trong đó, nội kiểm do các đơn vị cấp nước trực tiếp thực hiện, có ý nghĩa theo dõi thường xuyên chất lượng nước trong quá trình khai thác, xử lý và phân phối. Ngoại kiểm do ngành Y tế thực hiện, nhằm kiểm tra, đánh giá độc lập việc chấp hành quy định về chất lượng nước, đồng thời phát hiện những nguy cơ mà hoạt động kiểm soát nội bộ có thể chưa nhận diện đầy đủ.

Cán bộ Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Bắc Ninh ngoại kiểm khoảng 100 đơn vị cấp nước mỗi năm với số lượng mẫu tăng theo các năm.

Đối với hoạt động nội kiểm, số lượng mẫu được lấy và thử nghiệm tăng qua từng năm, từ 2.773 mẫu năm 2023 lên 2.907 mẫu năm 2024 và 3.008 mẫu năm 2025. Tỷ lệ mẫu đạt quy chuẩn tương ứng đạt 95,85%, 96,87% và 98,47%. Tỷ lệ mẫu không đạt giảm từ 4,15% năm 2023 xuống còn 1,53% năm 2025. Các thông số không đạt chủ yếu liên quan đến clo dư, vi sinh vật, độ đục, pH và một số chỉ tiêu hóa lý khác.

Kết quả này cho thấy việc theo dõi, kiểm soát chất lượng nước tại các đơn vị cấp nước từng bước được quan tâm hơn. Đặc biệt, các đơn vị có công suất từ 1.000 m³/ngày đêm trở lên cơ bản duy trì việc thử nghiệm các thông số Nhóm A hằng tháng và Nhóm B định kỳ 6 tháng/lần theo quy định. Tuy nhiên, ở một số công trình quy mô nhỏ, việc thực hiện nội kiểm vẫn gặp khó khăn do hạn chế về kinh phí, điều kiện thử nghiệm; hồ sơ theo dõi, lưu trữ chưa đầy đủ, việc gửi báo cáo và kết quả thử nghiệm có nơi chưa đáp ứng yêu cầu.

Nếu nội kiểm là khâu kiểm soát thường xuyên, thì ngoại kiểm đóng vai trò giám sát độc lập, giúp đánh giá khách quan hơn chất lượng nước thực tế và mức độ tuân thủ trách nhiệm của đơn vị cấp nước. Qua đó, cơ quan quản lý có căn cứ xác định những công trình tiềm ẩn nguy cơ, yêu cầu khắc phục và theo dõi hiệu quả thực hiện.

Trong giai đoạn 2023-2025, ngành Y tế đã thực hiện ngoại kiểm từ 98-103 đơn vị cấp nước mỗi năm, với số lượng mẫu tăng từ 133 mẫu năm 2023 lên 195 mẫu năm 2024 và 254 mẫu năm 2025. Tuy nhiên, kết quả cho thấy tỷ lệ mẫu không đạt quy chuẩn có xu hướng tăng, từ 24,06% năm 2023 lên 27,18% năm 2024 và 33,86% năm 2025.

Qua xét nghiệm, các mẫu nước không đạt chất lượng tập trung chủ yếu tại các đơn vị cấp nước có công suất dưới 1.000 m³/ngày đêm

Các mẫu không đạt được ghi nhận ở cả nhóm chỉ tiêu vi sinh và hóa lý, trong đó có Coliforms, E. coli, độ đục, Nitrat, Mangan, Nhôm, clo dư và một số chỉ tiêu khác. Đáng chú ý, tình trạng này tập trung chủ yếu tại các đơn vị cấp nước có công suất dưới 1.000 m³/ngày đêm. Một số công trình chưa được trang bị hệ thống châm hóa chất khử trùng hoặc thiết bị vận hành còn thủ công, thiếu ổn định; hệ thống đường ống phân phối xuống cấp cũng có thể tạo điều kiện cho vi sinh vật xâm nhập vào mạng lưới cấp nước.

Thạc sĩ Đỗ Lê Thành Đạt, trưởng khoa Sức khỏe môi trường, Y tế trường học, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Bắc Ninh cho biết, chất lượng nước sạch không chỉ phụ thuộc vào hiệu quả xử lý tại nhà máy mà còn chịu tác động trong suốt quá trình lưu trữ và phân phối đến người sử dụng. Vì vậy, các đơn vị cấp nước cần thực hiện nghiêm túc công tác nội kiểm, thường xuyên theo dõi các chỉ tiêu chất lượng, kịp thời phát hiện những dấu hiệu bất thường để có biện pháp xử lý. Cùng với đó, hoạt động ngoại kiểm của cơ quan y tế có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá độc lập, phát hiện những tồn tại và yêu cầu đơn vị cấp nước khắc phục. Hai hoạt động này cần được thực hiện đồng bộ, bổ trợ cho nhau để bảo đảm chất lượng nước ổn định, an toàn.

Khắc phục những điểm nghẽn trong quản lý, vận hành công trình cấp nước

Từ kết quả kiểm tra, giám sát cho thấy, nguy cơ không bảo đảm chất lượng nước hiện tập trung chủ yếu tại các công trình cấp nước quy mô nhỏ, do UBND cấp xã, thôn hoặc các đơn vị nhỏ lẻ quản lý. Phần lớn những công trình này được xây dựng từ nhiều năm trước, công nghệ xử lý còn đơn giản, chủ yếu sử dụng hệ thống lọc cát; một số bể chứa, bể lắng và hạng mục công trình đã xuống cấp. Trong khi đó, nguồn kinh phí dành cho sửa chữa, duy tu, bảo dưỡng còn hạn chế, nhiều nơi chưa được trang bị thiết bị định lượng và châm hóa chất tự động.

Những hạn chế về hạ tầng và năng lực vận hành không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả xử lý nước mà còn gây khó khăn trong việc duy trì chất lượng nước ổn định sau xử lý. Đặc biệt, khi hoạt động nội kiểm chưa được thực hiện đầy đủ, kết quả ngoại kiểm không đạt nhưng việc khắc phục chưa triệt để, nguy cơ chất lượng nước không bảo đảm tiếp tục tồn tại.

Để nâng cao hiệu quả kiểm soát chất lượng nước sạch, Sở Y tế đề xuất UBND thành phố tiếp tục bố trí kinh phí thực hiện ngoại kiểm đối với 100% đơn vị cấp nước tập trung, tối thiểu 1 lần/năm; tăng cường thanh tra, kiểm tra liên ngành, nhất là đối với những đơn vị chưa thực hiện đầy đủ nội kiểm hoặc có kết quả chất lượng nước thường xuyên không đạt quy chuẩn.

Đối với ngành Nông nghiệp và Môi trường, cần tăng cường kiểm soát các nguồn thải công nghiệp, làng nghề, chăn nuôi tập trung và nước thải sinh hoạt xả vào lưu vực sông; bảo vệ hành lang nguồn nước thô tại các điểm thu nước của nhà máy. Trên cơ sở kết quả ngoại kiểm và rà soát hiện trạng công trình, cần nghiên cứu phương án ưu tiên cải tạo, nâng cấp công nghệ xử lý, sửa chữa hoặc chuyển đổi mô hình quản lý đối với những công trình không bảo đảm chất lượng nước.

Về phía các đơn vị cấp nước, cần xác định nội kiểm là trách nhiệm thường xuyên, không chỉ thực hiện để hoàn thiện hồ sơ hoặc đáp ứng yêu cầu kiểm tra. Việc lấy mẫu, thử nghiệm phải bảo đảm đúng tần suất, thông số; đồng thời thường xuyên kiểm tra hệ thống khai thác, xử lý, khử trùng, bể chứa và mạng lưới phân phối. Khi có kết quả ngoại kiểm không đạt, đơn vị phải khẩn trương xác định nguyên nhân, thực hiện biện pháp khắc phục và phối hợp lấy mẫu kiểm tra lại.

Chính quyền các xã, phường cũng cần phát huy vai trò trong theo dõi, giám sát hoạt động của các công trình cấp nước được phân cấp quản lý; đôn đốc đơn vị vận hành thực hiện đầy đủ nội kiểm, khắc phục những tồn tại sau kiểm tra. Đồng thời, tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn người dân bảo vệ nguồn nước, vệ sinh dụng cụ chứa nước và kịp thời phản ánh những dấu hiệu bất thường về chất lượng nước sinh hoạt.

Bảo đảm chất lượng nước sạch không dừng lại ở việc đạt quy chuẩn tại thời điểm lấy mẫu mà phải được duy trì ổn định trong toàn bộ quá trình khai thác, xử lý và cung cấp đến người dân. Do đó, nội kiểm cần được thực hiện thực chất, ngoại kiểm phải bảo đảm tính khách quan, thường xuyên và gắn với trách nhiệm khắc phục sau giám sát. Chỉ khi những khâu này được vận hành đồng bộ, cùng với việc từng bước nâng cấp hạ tầng và nâng cao năng lực quản lý các công trình cấp nước, mục tiêu cung cấp nguồn nước an toàn, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng mới có thể được bảo đảm bền vững.